ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ ਸਤਿਨਾਮ ਸ੍ਰੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ

ਜਾਣ-ਪਛਾਣ

ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ ਸਤਿਨਾਮ ਸ੍ਰੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾ-ਵਾਕ ਹੈ, ਹਿੰਦੂ ਮੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ, ਸੁਤੰਤਰ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਏ ਨੌਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਮੂਰਤੀ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਉਸ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਮੂਲ ਅਤੇ ਸਰੋਤ

ਵਾਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਤਿਨਾਮ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਇਹ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਉਹ ਬੁਨਿਆਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰੰਥ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਆਪ ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — “ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਹੈ, ਸੱਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਭੈ-ਰਹਿਤ, ਵੈਰ-ਰਹਿਤ, ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਹੋਂਦ ਵਾਲਾ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ” — ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜਾਂ “ਸ੍ਰੀ” ਸ਼ਬਦ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

ਇਸ ਪੰਨੇ ਦੇ ਵਾਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਸ਼ਰਧਾ-ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਠੀਕ ਹੈ, ਜੋ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ — ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਉਹ ਨਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਫ਼ਤਿਹ, ਅਰਦਾਸ ਅਤੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਢੰਗ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ — ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ ਸਤਿਨਾਮ ਸ੍ਰੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ — ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸ਼ਰਧਾ-ਪਾਠ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ-ਬ-ਸ਼ਬਦ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾ-ਸੰਯੋਗ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਤੁਕ ਨਹੀਂ।

ਪੂਰਾ ਮੂਲ ਮੰਤਰ

ਇਸ ਪੰਨੇ ਦਾ ਵਾਕ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੀ ਬਾਣੀ ਇੱਥੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਉਹੀ ਪਾਠ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ (ਅੰਗ 1) ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਕਿਸੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਦੇ ਬੋਲ ਨਹੀਂ।

ੴ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥

इक ओंकार सति नामु करता पुरखु निरभउ निरवैरु अकाल मूरति अजूनी सैभं गुर प्रसादि ॥

ik oṅkār sati nāmu kartā purakhu nirbhau nirvairu akāl mūrati ajūnī saibhaṅ gur prasādi ॥

ਤੁਕ-ਦਰ-ਤੁਕ, ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

• ੴ (ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ) — ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਇੱਕੋ ਕਰਤਾ।
• ਸਤਿ ਨਾਮੁ — ਸੱਚ ਹੀ ਨਾਮ ਹੈ।
• ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ — ਕਰਤਾ, ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ।
• ਨਿਰਭਉ — ਭੈ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
• ਨਿਰਵੈਰੁ — ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
• ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ — ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਰੂਪ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਰੇ।
• ਅਜੂਨੀ — ਅਜਨਮਾ, ਜਨਮ-ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਪਰੇ।
• ਸੈਭੰ — ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਹੋਂਦ ਵਾਲਾ, ਆਪ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ।
• ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ — ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ।

ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੰਨਦੀ ਹੈ: ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਗ੍ਰੰਥ, ਇਸੇ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ — ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨੂੰ “ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਪੁਰਖ” ਜਾਂ “ਰਚਨਾਤਮਕ ਹਸਤੀ,” ਸੈਭੰ ਨੂੰ “ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਹੋਂਦ ਵਾਲਾ” ਜਾਂ “ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ” — ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੇ ਅਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ਰਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਬੇੜਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

ਸ਼ਬਦ-ਦਰ-ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ

ਪੂਰੇ ਵਾਕ ਦਾ ਅਰਥ

ਇਕੱਠੇ ਪੜ੍ਹਨ ‘ਤੇ ਇਹ ਵਾਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਕਥਨ ਤੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਤਿਨਾਮ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕੌਣ ਹੈ: ਇੱਕ, ਅਤੇ ਸਭ ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੱਚ। ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਉਸੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ — ਫ਼ਤਿਹ ਵਿੱਚ, ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ — ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਾਕ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਜਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਇਹ ਇੱਕਤਾ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਇੱਕਤਾ ਨੂੰ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਦਾ ਜਾਪ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ

ਇਸ ਵਾਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਰਧਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਆਪ ਉਹ ਨਾਮ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ — ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ — ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਰਸਮੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦਿਨ ਭਰ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।